میراث
طراحی پارچه
نیما کیان اولین کسی بود که خوشنویسی فارسی را در لباسهای صحنهای ادغام کرد و خطوط سنتی را به هنر تجسمی متحرک تبدیل کرد. طرحهای نوآورانه پارچه او نمادگرایی فرهنگی را با زیباییشناسی معاصر ادغام کرد و تعریف جدیدی از لباس در باله و هنر اجرا ایرانی ارائه داد.
طراحی پارچه در رقص رسمی - تلفیق خوشنویسی و طراحی رقص
ادغام خوشنویسی فارسی در طراحی پارچه برای لباسهای صحنه، نقطه عطفی قابل توجه در تاریخ هنرهای تجسمی و نمایشی ایران است. نیما کیان به عنوان چهره پیشگام این نوآوری، اولین کسی است که استفاده از خطوط سنتی فارسی را روی پارچههایی که به طور خاص برای لباسهای رقص معاصر تولید شدهاند، مفهومسازی، طراحی و اجرا کرده است. آثار پیشگامانه او در این حوزه، از دل علاقه عمیق او به خوشنویسی فارسی، گونهای هنری که او از سنین پایین در کنار نقاشی در مدرسه هنرهای زیبای تهران به تحصیل و تمرین آن پرداخت، پدیدار شد.
کیان در سن دوازده سالگی، جایزه اول مسابقه خوشنویسی جوانان تهران (۱۹۸۲) را در سبک نسخ کسب کرد که نشان از تسلط زودهنگام او بر زیباییشناسی خوشنویسی داشت. او آموزش رسمی در چندین خط اصیل – نستعلیق، شکسته، ثلث و نسخ – را تحت نظارت انجمن خوشنویسان ایران، نهاد پیشرو در خوشنویسی فارسی، دریافت کرد. این انجمن که در سال ۱۹۵۱ توسط خوشنویسان چیرهدستی مانند سید حسین میرخانی، مهدی بیانی و ابراهیم بزرگنیا تأسیس شد، سنتهای خوشنویسی کلاسیک ایران را نهادینه و حفظ کرد. این انجمن از طریق یک سیستم آموزشی ساختاریافته، نمایشگاههای عمومی و تحقیقات دانشگاهی، نقش محوری در شکلدهی به فرهنگ بصری و آموزش خوشنویسی ایران در طول قرن بیستم ایفا کرد. غوطهوری کیان در این سنت، رویکرد او به خوشنویسی را هم از نظر فنی دقیق و هم از نظر هنری اصیل تضمین کرد.
ضیافت الهی: درویشهای چرخان به عنوان الهامبخش لباس
فرصتی برای تلفیق پیشینهاش در خوشنویسی با دیدگاهش در طراحی رقص، در طول تولید لباس برای اولین اجراهای جهانی «بالههای ایرانی» در سال ۲۰۰۲ پیش آمد. برای بالهها بابک، هفت زیبارو و ضیافت الهیکیان، شهلا درریز را برای اجرای ایدههایش مأمور کرد. در مورد ضیافت الهی، طراحی لباس مستقیماً از لباسهای تشریفاتی درویشان چرخان رومی الهام گرفته شده است که سنت رقص آنها از سلسله مولویه قرن سیزدهم سرچشمه میگیرد که در قونیه تحت هدایت معنوی عارف صوفی ایرانی، جلال الدین رومی، تأسیس شد.
کلام مکتوب به حرکت تبدیل میشود، پارچه به فلسفه. نیما کیان
رقص آیینی درویشان چرخان، که به سماع معروف است، مظهر پیشرفت نمادین روح به سوی وحدت الهی است. لباس آنها – شامل کلاه نمدی بلند (سیکه)، ردای سفید (تِنور) و شنل مشکی قابل برداشتن (هیرکا) – مملو از نمادهای متافیزیکی است. این لباسها، همراه با حرکت چرخشی بدن، رقصنده را به مجرایی از تعالی معنوی تبدیل میکند. استفاده کیان از این شمایلنگاری مقدس در ضیافت الهی صرفاً زیباییشناختی نبود، بلکه مفهومی بود: هدف آن همسو کردن عناصر بصری لباس با مضامین فلسفی باله یعنی ضیافت معنوی، عرفان و تحول درونی بود.
خوشنویسی به مثابه بافت فرهنگی: نوآوری در طراحی لباس رقص
کیان برای تحقق این رؤیا، در سفری به لسآنجلس در سال ۱۹۹۹، گامی جسورانه برداشت. در آنجا، او به یک تولیدکننده پارچه سفارش تولید پارچههای اصلی با کتیبههای نستعلیق طراحیشده توسط خودش را داد و به شهلا درریز سفارش تولید ستونهای رقص را داد. این متون خوشنویسی که مستقیماً با دست نوشته شده بودند، سپس از طریق تکنیکهای چاپ سفارشی به سطوح پارچه منتقل شدند – شاهکاری که پیش از این هرگز در زمینه هنرهای نمایشی ایران محقق نشده بود. این اولین نمونه مستند از استفاده از خوشنویسی فارسی نه تنها به عنوان هنر لباس تزئینی برای باله، بلکه به عنوان یک عنصر طراحی پارچه یکپارچه در رقص نهادی بود.
پس از نمایش افتتاحیهی «بالههای ایرانی»، پارچهی اصلی مزین به خوشنویسی که توسط کیان طراحی شده بود، وارد مرحلهی جدیدی از گردش فرهنگی شد. شهلا دریز، طراح، این پارچه را در مجموعهای از قطعات اوت کوتور که در نمایشگاههای مختلف مد به نمایش گذاشته شدند، به کار گرفت. طراحی پارچهی اصلی کیان تأثیری کاتالیزوری داشت و نسل جدیدی از طراحان مد ایرانی را در طول دهههای ۲۰۰۰ و ۲۰۲۰ الهام بخشید تا خوشنویسی را در طرحهای پارچهی خود بگنجانند – جنبشی زیباییشناختی که از آن زمان به نمادی از هویت مد ایرانی تبدیل شده است.
با وجود گسترش چنین طرحهایی، بسیار مهم است که اذعان کنیم که پیدایش این روند زیباییشناختی که اکنون رواج یافته است، به یک تلاش خلاقانه واحد برمیگردد: تولید نمایش ضیافت الهی. استفاده نیما کیان از خوشنویسی فارسی در طراحی پارچه برای لباس باله نه تنها از نظر تاریخی بیسابقه بود، بلکه از نظر مفهومی نیز نوآورانه بود و هنر تجسمی سنتی را با ابعاد فضایی و نمادین رقص ترکیب میکرد.
به سوی یک زبان بصری معاصر از حرکت
کیان از طریق این ادغام متون مقدس و لباسهای آیینی، زبان بصری منحصر به فردی را خلق کرد که خوشنویسی کلاسیک ایرانی را با زیباییشناسی باله معاصر پیوند میداد. سهم او فراتر از طراحی لباس به حوزه نشانهشناسی فرهنگی گسترش مییابد و نشان میدهد که چگونه کلام مکتوب، سنت معنوی و حرکات طراحیشده میتوانند در یک بیانیه هنری واحد ادغام شوند. با انجام این کار، او واژگان بیانی رقص ایرانی را گسترش داد و به نهادینه شدن یک اصطلاح بصری کمک کرد که همچنان الهامبخش هنرمندان در رشتههای مختلف است.
در مجموع، نیما کیان نه تنها پیشگام معرفی خوشنویسی فارسی به طراحی پارچه برای لباسهای صحنه بود، بلکه یک نوآور فرهنگی نیز بود که خوشنویسی، معنویت و رقص را در یک ترکیب هنری پایدار پیوند داد.
برای اولین بار در تاریخ رقص، تار و پود ایمان، متن و حرکت بافته شد. نیما کیان معنا را در حرکت، جوهر را در پارچه و میراث را در صحنه تنید.